Polak w północnych Włoszech

WSTĘP

Historia polskiej diaspory w północnych Włoszech ma wiele wątków. Tym kluczowym jest nieprzemijający zachwyt nad bogactwem kultury tego kraju i jego naturalnym pięknem, z których Polacy czerpali na przestrzeni wieków i czego świadectwa zaznaczają się na marginesie historii. Były jednak i takie momenty, w których przez te ziemie przetaczały się główne nurty polskich dziejów. Ta historia Polski, która toczy się poza jej granicami na równych prawach z tym, co dzieje się w kraju, powinna być chroniona od zapomnienia.

Z takim przekonaniem oddajemy do Państwa dyspozycji zakładkę POLONIKA, którą prosimy traktować jako projekt otwarty, w żargonie internautów określany jako strona w budowie. Ma ona bowiem gromadzić świadectwa polskiej obecności na terenie północnych Włoch na przestrzeni wieków aż po dzień dzisiejszy. Takie założenie, zważywszy na bogactwo form tych polsko - włoskich związków, przerasta możliwości redaktorów strony. Dlatego też zwracamy się do Państwa z apelem o włączenie się do tego projektu, o przesyłanie wszelkich informacji o Polakach przebywających na terenie północnych Włoch na przestrzeni dziejów, dzielenie się dokumentami, zdjęciami, wspomnieniami bądź odkryciami dokonanymi w archiwach, bibliotekach, a czasem na strychach własnych domów. Zapraszamy do tego projektu zarówno mieszkającą tu Polonię jak i wszystkie osoby zainteresowane tą tematyką. Pragniemy w ten sposób poznać historię polskiej diaspory w północnych Włoszech i upowszechnić ją szczególnie z myślą o współcześnie żyjących na tych ziemiach Polakach, aby w przeszłości znaleźli motywację do pielęgnowania własnych korzeni i przekazywania tego dziedzictwa nowym pokoleniom.

Aktualny układ strony POLONIKA narzuca pewne ograniczenia. Po krótkim wstępie historycznym przedstawiającym główne wątki polskiej emigracji w północnych Włoszech zostały zamieszczone odesłania do poszczególnych regionów północnych Włoch, które pokrywają się z zasięgiem mediolańskiego okręgu konsularnego (północne Włochy włącznie z regionem Emilia Romania). Pod każdym regionem znajdą Państwo alfabetycznie uporządkowane miejscowości, w których odnotowane zostały świadectwa polskiej obecności.

 


 

RYS HISTORYCZNY 

Północna część Półwyspu Apenińskiego stanowiła w początkach państwa polskiego Piastów jeden z etapów „iter Romanum” – historycznego szlaku wiodącego z Polski do Rzymu. Stopniowo te duchowe związki z Rzymem zaczęły się rozszerzać na północ Półwyspu Apenińskiego. Ważnym dla Polski centrum była Bolonia, ośrodek życia zakonu żebraczego dominikanów. Owocem pobytu w Bolonii krakowskiego biskupa Iwo Odrowąża było sprowadzenie w 1220 r. zakonu do Polski. W kościele S. Domenico w Bolonii znajduje się kaplica św. Jacka Odrowąża, pierwszego polskiego dominikanina oraz grób znamienitego dominikanina Marcina Polaka (zm. 1279), kronikarza i spowiednika kilku papieży. Należy też wspomnieć o znaczeniu Wenecji jako etapu na szlaku pielgrzymowania do Rzymu jak i do Ziemi Świętej. Z lewej portret Marcina Polaka, Marcina z Opawy (łac. Martinus Oppaviensis)/ Powstanie ważnych ośrodków uniwersyteckich w Bolonii (1088r.), Modenie (1175r.), Padwie (1222r.) i Ferrarze (1391r.) przyczyniło się do nasilenia kontaktów. Peregrinatio academica obrała sobie w wiekach od XIII do XV Uniwersytet Boloński jako główny cel. Trzeba też zaznaczyć, że niektórzy przedstawiciele natio Polona, której obecność została udokumentowana już w XIII w., osiągnęli na uniwersytecie wysoką pozycję profesorów i rektorów. Bolońska wszechnica stała się też wzorem dla ufundowanej w 1364 Akademii Krakowskiej. Od XV do XVIII w. głównymi ośrodkami nauki stają się uniwersytety w Padwie i Ferrarze. Paweł Włodkowic, Jan Kochanowski, Stanisław Hozjusz, Marcin Kromer, Jan Łaski, Jan Zamoyski, Jeremi Wiśniowiecki, długo by można wymieniać polskich studentów. Najznamienitszym przedstawicielem natio Polona był niewątpliwie Mikołaj Kopernik, który w latach 1496-1501 pobierał nauki w Szkole Prawników Ateneum Bolońskiego. Następnie przeniósł się do Padwy, gdzie w latach 1501- 1503 studiował medycynę, W 1503 r. w Ferrarze ukończył swoje studia prawnicze, gdzie uzyskał dyplom z prawa kanonicznego.

 

 

W końcu wieku XVIII, wraz z utratą przez Polskę niepodległości w wyniku trzech rozbiorów, napływa do Włoch pierwsza fala emigracji politycznej żołnierzy i oficerów. Dzięki wpływom Napoleona w dniu 9 stycznia 1797 r. w Mediolanie gen. J. H. Dąbrowski podpisał z rządem Republiki Lombardzkiej układ powołujący do życia Legiony Polskie we Włoszech. Z Legionami związana jest nierozerwalnie historia powstania polskiego hymnu narodowego. Pieśń Legionów Polskich we Włoszech powstała w dniach 16-19 lipca 1797 r. we włoskim miasteczku Reggio nell'Emilia w ówczesnej Republice Cisalpińskiej czyli w dzisiejszym regionie Emilia Romania. Ciekawostką jest również, iż włoski hymn zawiera odniesienie do Polski. W piątej zwrotce Włosi śpiewają o krwi polskiej i włoskiej przelewanej przez Austriaków i Kozaków: "[...] Już Austriacki orzeł stracił swe pióra, Krew włoską Krew polską pił wraz z Kozakiem Lecz wypaliła mu serce"

 

Wiek XIX przyniósł pogłębienie związków polsko-włoskich wynikające ze wspólnoty dążeń politycznych obu narodów. Utworzony 29 marca 1848 r. w Rzymie Legion Polski Mickiewicza brał udział po włoskiej stronie w walkach przeciwko Austriakom w Lombardii i Genui. Z kolei pochodzący z miasta Bergamo Francesco Null dowodził Legią Włosko-Francuską, która podczas powstania styczniowego walczyła u boku Polaków. W październiku 1861 r. w Genui została założona dzięki poparciu rządu włoskiego Polska Szkoła Wojskowa, przeniesiona w marcu 1862 r. do Cuneo i tam działająca do sierpnia tego samego roku.

 

W XIX wieku odwiedziło północne Włochy wielu polskich poetów romantycznych: Adam Mickiewicz, Juliusz Słowacki, Antoni Edward Odyniec, Stefan Florian Garczyński, Henryk Rzewuski, Stanisław Chołoniewski, Cyprian Kamil Norwid. Ten ostatni w wierszu Italiam! Italiam! ujął poetycko cel tych podróży: „Po skarby cię wysłałem”. Na przełomie wieków modnym celem włoskich podróży stała się Liguria; w Genui gościli Henryk Sienkiewicz, autor uwielbianego we Włoszech „Quo vadis?” oraz Maria Konopnicka, Józef Ignacy Kraszewski natomiast przebywał w latach 1885-1887 w Sanremo. Zimą roku 1911 przebywał w Genui Józef Piłsudski. Włochy stały się też obowiązkowym celem podróży artystów malarzy i rzeźbiarzy.

 

Pierwsza połowa XX w. przyniosła nowe kontakty polsko-włoskie, często powiązane z wydarzeniami politycznymi rozgrywającymi się w ówczesnej Europie. W okresie I wojny światowej w okolicach Chivasso znajdował się obóz jeńców armii austro-węgierskiej. Spośród internowanych tam Polaków zostały utworzone w listopadzie 1918 r. polskie pułki, które zasiliły armię gen. Hallera we Francji.

 

Okres II wojny światowej to czas walk II Korpusu Polskiego gen. W. Andersa o wyzwolenie Włoch. II Korpus w grudniu 1943 r. przetransportowany do Włoch jako część składu brytyjskiej 8 Armii, uczestniczył w kampanii włoskiej – w maju 1944 walczył o Linię Gustawa, zdobywając Monte Cassino, w lipcu 1944 na wybrzeżu Morza Adriatyckiego wyzwolił Ankonę, w okresie sierpień-wrzesień przełamał linię Gotów. Następnym etapem na szlaku bojowym II Korpusu były Północne Apeniny. Żołnierze zdobywali od października do grudnia 1944 r. w trudnych warunkach poszczególne miejscowości w Emilii Romanii: S. Sofia, Galeatę, Monte Grosso, Lecchia, Trebbio, Predappio, Dovadola, Castrocaro, Monte Fortino. Od stycznia do kwietnia 1945 r. Korpus walczył o przełamanie niemieckiej linii obronnej nad Senio. Dalszy szlak walk II Korpusu Polskiego prowadził przez Imolę wyzwoloną 14 kwietnia, a następnie Castel San Pietro Terme, wyzwolone przez Polaków 17 kwietnia 1945 roku. W końcu 21 kwietnia 9 Batalion Strzelców Karpackich z 3 Brygady wkroczył jako pierwszy do Bolonii i zawiesił nad miastem polską flagę. Przełamanie frontu pod Bolonią i wyzwolenie tego miasta miało decydujące znaczenie dla zadania Niemcom ostatecznej klęski na froncie włoskim. Na miejscowym cmentarzu, który do dziś jest miejscem pamięci o tych, którzy przelali krew w imię wspólnej idei wolności spoczywa 1432 żołnierzy – jest to największy polski cmentarz we Włoszech.

 

Po zakończeniu wojny 1280 byłych żołnierzy podjęło naukę na włoskich uczelniach, większość jednak oficerów i żołnierzy opuściła Włochy. W latach powojennych aż do 1956 r. emigracja do Włoch była raczej nikła. Potem stopniowo sytuacja zaczyna się poprawiać, ale prawdziwy przełom następuje dopiero w roku 1978 wraz z wyborem kardynała Karola Wojtyły na papieża. Wydarzenie to przyczyniło się do zacieśnienia kontaktów między polskimi i włoskimi środowiskami kościelnymi oraz wzmogło ruch pielgrzymkowy, który choć skierowany na Rzym miał jednak swoje stałe ważne etapy również na północy Włoch, a także uwrażliwiło Włochów na polską sytuację polityczną, co znalazło swój wyraz w wielu inicjatywach solidarności dla Polaków i Polski w latach 80 i 90. Ostatnie dwie dekady XX w. i początek XXI przynoszą kolejne fale emigracji – początkowo politycznej, a następnie zarobkowej. To zjawisko nasiliło się wraz z przystąpieniem Polski do Unii Europejskiej. Obecnie szacuje się, że na terenie północnych Włoch przebywa ok. 50.000 Polaków.

Włochy pozostały niezmiennie krajem, który przyciąga twórców sztuki. Znane są związki J. Grotowskiego oraz T. Kantora z Centro di Ricerche Teatrali w Mediolanie. Grotowski w 1979 r. wystawił w Centrum Apocalypsis cum figuris, prowadził też seminaria i laboratoria. W C.R.T. z powodzeniem wystawiana była w 1978 r. i w 1979 r. sztuka kantora Umarła klasa., a w roku 1981 Wielopole, Wielopole. Z Kantorem związany był inny ważny polski artysta, Igor Mitoraj, który wprawdzie żyje i tworzy w Pietrasanta (Toskania) jednak na północy zaznaczył swoją obecność uczestnicząc w 1986 r. w XLII Biennale Międzynarodowej Sztuki w Wenecji. Wystawiał też swoje prace w Mediolanie. Mediolan ponadto gości trzy ważne dzieła rzeźby polskiego artysty: Fontannę Centaura, Hołd dla De Sabata w La Scali oraz popiersie na Piazza del Carmine. W Padwie natomiast żyje i tworzy inny polski artysta, Ryszard Demel, „Mistrz światła” znany przede wszystkim z zespołu pięciu witraży w katedrze w Padwie. Miasto Padwa nadało mu w roku 2013 tytuł Honorowego Obywatela.

Projekt "Polonika - północne Włochy" w dotychczasowej formie powstał w oparciu o materiały będące w posiadaniu Konsulatu, nadesłane przez pasjonatów z lokalnej Polonii oraz o następujące źródła: Maria Bersano Begey, La Polonia in Italia. Saggio bibliografico 1799-1948, Torino 1949; M. Brahmer, Powinowactwa polsko włoskie. Z dziejów wzajemnych stosunków kulturalnych, Warszawa 1980; M. Gurgul, Historia teatru i dramatu włoskiego, t.II, Kraków, 2008; L. Henczel-Wróblewska, Dzieje Polaków we Włoszech, Poznań-Kalisz 2006; Natio Polona. Uniwersytety w Polsce i we Włoszech (wieki XIII-XX). Wystawa archiwalna, red. L. Łysiak, L.Londei, G.Pistelli, J.Stoch, Perugia 1990; O. Płaszczewska, Wizja Włoch w polskiej i francuskiej literaturze okresu romantyzmu (1800-1850), Kraków 2003; W. Preisner, Stosunki literackie polsko-włoskie w latach 1800-1939 w świetle bibliografii, Toruń 1949; A. Sajkowski, Opowieści misjonarzy, konkwistadorów, pielgrzymów i innych świata ciekawych, Poznań 1991; T. Ulewicz, Iter Romano-italicum polonorum czyli o związkach umysłowo-kulturalnych Polski z Włochami w wiekach średnich i renesansie, Kraków 1999; W. Zahorski, Polak we Włoszech, Rzym, 1983.

polonika

Legiony polskie we Włoszech

 

ryshistryczny1

Portret Marcina Polaka, Marcina z Opawy (łac. Martinus Oppaviensis)

 

ryshistryczny2

Portret Mikołaja Kopernika

 

ryshistryczny1

Legiony polskie we Włoszech

 

ryshistryczny1

"Pieśń Legionów Polskich", J. Wybicki

 

ryshistryczny1

Dawna siedziba Polskiej Szkoły Wojskowej w Cuneo

 

ryshistryczny1

Portret Józefa Ignacego Kraszewskiego, Sanremo 1886

 

ryshistryczny1 ryshistryczny1

Tablica pamiątkowa w Chivasso i dyplom dla władz miasta la Mandria di Chivasso upamiętniające walkę 22.ooo żołnierzy polskich jeńców wojennych u boku 3 i 4 Armii Włoskiej oraz w Armii Polskiej gen. Hallera we Francji. Zgrupowani byli w latach 1918-1919 w La Mandria di Chivasso./ fot. R. Janczyk

 

ryshistryczny1

Na zdjęciu "niedźwiedź Wojtek" - syryjski niedźwiedź brunatny zaadoptowany przez żołnierzy 22 Kompanii Zaopatrywania Artylerii w II Korpusie Polskim gen. W. Andersa

 

ryshistryczny1

Polski Cmentarz Wojenny w Bolonii/ fot. B. Skwarczyński

 

ryshistryczny11

Władysław Anders, generał dywizji, dowódca 2 Korpusu Polskiego. fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe

 

ryshistryczny12

Ryszard Demel/ fot. Francesca Leonardi